Arkeologjia Ilire-shqiptare ne (Male te zi)

[fegi]

Kulmi i famës në kohën e mbretit Gent - Mbi të kaluarën e Ulqinit (2)

Nga Prof. Dr. Ruzhdi Ushaku
S’do mend se ky qytet i lashte ilir, sikur edhe shume qytete te tjera antike ne bregdetin Adriatik, si vendbanim sadopak i urbanizuar, nuk ka mbetur jashte ndikimit te kohes se formimit te kolonive dhe tregjeve greke ne brigjet e Mesdheut, perkatesisht jashte pasojave te lidhjeve kulturore e tregtare te ketij qyteti ilir me Greqine. Kete e deshmon qeramika helene e zbuluar ne kete lokalitet, e vecanerisht altari i sakrifices kushtuar hyjneshes se gjuetise Artemises (Artemisit) me mbishkrimin perkates:
TO KOINON TON ΛATOMON APTEMI(ΔΙ)ΕΛΑΦΑΒΟΛΟΙ
BASHKËSIA E GURGDHENDËSVE IA NGRIT ARTEMIDË ELAFAVOLËS

Ne lidhje me kete altar, kemi nje informate se eshte gjetur rreth vitit 1960 te Perroi i Ranes, ne nje varr afer shtepise se Vllado Strugarit, prej nga eshte bartur ne oborrin e shkolles fillore rreze muranave te Kalase e pastaj ne Muzeun e saj. Keto pohime te deshmitareve ulqinake (Pepo Vogliqi, perkatesisht Mishko Miliqi), mund te konsiderohen realiste, aq mepare se nuk ka deshmi te tjera per gjetjen e ketij altari in situ, gje qe i shton gjasat qe mos te konsiderohet si vazhdimesi e ndertimit apo urbanizimit te qytetit te Ulqinit me pranine edhe te gjurmeve te kultures helene, sic ishte rasti me disa qytete a koloni te tjera te lashta te Adriatikut dhe me gjere.

Kulti i Artemises, perendeshes se gjuegjuetise, dhe i vellait te saj Apollonit, sic dihet, ishte i njohur ne Del e Delf te Greqise, ku kane ekzistuar altaret e tyre. Prania e ketij altari ne Ulqin flet, mendojme ne, per marredheniet e ketij qyteti ilir me vende te Greqise dhe per pjesemarrjen e muratoreve apo mjeshterve greke ne ndertimet e pjeserishme te qytetit. Ne anen tjeter, edhe ne Delf jane gjetur helmeta ilire, si deshmi e kontakteve dhe marredhenieve te ndersjella, mirepo eshte i pamohueshem fakti se lidhjet e forta tregtare te Ulqinit antik me Greqine kane ndikuar ne zhvillimin e tij si emporion i rendesishem ku eshte bere tregti me “sende te qyteterimit te larte antik dhe me mall te gjysme-perpunuar apo te perpunuar nga iliret”. Keto te dhena duket se gjejne mbeshtetje edhe ne pohimin e ilirologut A. Stipceviq i cili, me te drejte konstaton se “Nuk mund te studiohet e kaluara e Ballkanit, madje as e tanishmja, pa njohjen e elementit ilir. Gjithcka qe ka ndodhur ne Ballkan prej kohes se mesme e kendej, ne nje fare menyre, eshte ndertuar mbi ate shtrese qe ne e quajme ilire. Pra, cdo tregim per Ballkanin fillon me iliret.”

Pervec disa motiveve karakteristike per kulturen ilire qe mund te verehen ne realizime artistike te amforave dhe vazove me Artemisen si figure qendrore, jemi te mendimit se ne instancen e fundit mund te hetohen paralelizma apo pandane te Artemises greke, Dianes romake dhe Thana-s ilire, perkatesisht Zana-s shqipe. Ne kete kontekst, tiparet e Zanes apo zanave e xhindeve ne perrallat shqiptare, pervec tjerash dallohen edhe me pranine e kengeve dhe valleve te cilat i kane shoqeruar perendite ilire, greke, romake, pra edhe ato iliro-shqiptare. Gjurmet e qyteterimit te lashte verehen edhe ne fragmente dhe gypa te ujesjellesit prej guri apo qeramike, ne tempuj pagane te shnderruar me vone edhe ne kisha apo rezervuare te ujit, aq te nevojshem ne rrethana te caktuara te gjallerimit te qytetit.

Qyteti ka pasur fame te madhe ne kohen e shtetit ilir e sidomos kur ka sunduar mbreti i fundit ilir Genti. Shtrirja e qytetit antik te Ulqinit eshte karakteristike me pershtatjen e ndertimeve te objekteve sipas terrenit. Kjo verehet qe nga ballina e jashtme e murit qiklopik, qe si e pjerret i pershtatet terrenit, e deri te ndertesat e objektet e tjera qe u pershtaten pozitave te tarracave. Kjo i perngjan tipit te ndertimit te ashtuquajtur pergam i cili eshte zbatuar edhe ne ndertimin e metutjeshem te Ulqinit mesjetar. Perndryshe, funksionaliteti i ketij tipi te ndertimit mund te verehet edhe ne formen e rruges kryesore dhe rrugicave te adaptuara per komunikim, sipas kushteve te terrenit.

Pas perfundimit te luftes se fundit iliro-romake, me c’rast u shkaterrua mbreteria e Gentit, e deri ne shekullin XI, Ulqini gezon nje autonomi te konsiderueshme dhe ekziston si nje lloj republike e vogel ne te cilen lulezon jeta tregtare dhe detare. Me vone arrijne e nderrohen pushtues te ndryshem qe e lakmonin shume kete qytet te rendesishem dhe atraktiv.

Emri i Ulqinit sipas burimeve të shkruara
Sa i takon emrit te Ulqinit antik, deshmia e pare ne forme te shkruar ndeshet te Plini i Vjeter i cili, ne vepren e tij Naturalis historiae, pohon se Ulqini antik (Olcinium) me pare eshte quajtur Col-chinium, pra Kolkin apo Kolhin, sipas kolkasve apo kolheve, themeluesve te pare te tij (“Olcinium quod ante Colchinium dictum est, a Colchis conditum.”).

Sipas nje hipoteze, emri me i hershem Colchinium ka te beje me kolket apo kolhet nga Azia, si themelues te ketij qyteti, ne mbeshtetje edhe te te dhenes mbi poetin helen Apolonin nga Rodosi i cili, kur kendon per argonautet, thote se kolket jane vendosur ne trevat ilire. Shkencetaret gruziane emrin e Kolhides (Kolkides) e vene ne raport edhe me emrin Koλχis qe ndeshet te Ptolemeu, perkatesisht me stacionet Colchis dhe Colchion nga Tabula Peuntingeriana. Mirepo, me kete rast harrohet se kolket ishin edhe nje fis ilir i cili, sipas Plinit te Vjeter, kishte themeluar qytetin bregdetar Orik (NH,23(26). Ne anen tjeter, edhe vete struktura urbanistike e Kalase dallohet me nje origjinalitet tjeter ilir, pervec bedenit ilir qe u zu ne goje, nga fakti se si fortese nuk gjendet jashte vendbanimit, por perbrenda bedeneve bashke me vendbanim.

Tit Livi e permend Ulqinin si Olcinium, kurse banoret e Ulqinit si Olciniatas, per te cilet ka mendime se i takonin fisit ilir te labeateve i cili shtrihej rreth Liqenit te Shkodres, dikur Liqenit te Labeateve. Edhe udhepershkruesi arab Idrizi (shek. XII) banoret e Ulqinit i quan Labiqis, kurse dijetari Grga Novak pohon se banoret e vjeter te Ulqinit i kane takuar fisit ilir te taulanteve. Sido qe te jete, sipas Tit Livit, i cili ben fjale edhe per qendresen e banoreve ilire te Ulqinit kunder romakeve ne kohen e Gentit, dhe pas disfates se ketij te fundit, vullneti i Senatit dhe i popullit romak ishte qe t’i linte te lire iliret(...) te cilet jo vetem se do te ishin te lire por edhe do te liroheshin nga taksat isasit, taulantet, pirustet e dasaretet, banoret e Rizonit dhe te Ulcinit, mbasi keta kaluan ne anen e romakeve para se te humbte fuqine Genti (...senatum populumque Romanum Illyrios esse liberos iubere (...) sed etiam immunes fore Issenses et Taulantios, Dassaretiorum, Pirustas, Rhizonitas, Olciniatas, quod incolumi Gentio ad Romanos defecissent).
Marrë nga: Koha javore

[fegi]

Qytet antik atraktiv dhe i rrallë - Mbi të kaluarën e Ulqinit (3)

Nga Prof. Dr. Ruzhdi Ushaku
Pas humbjes se autonomise se Shtetit Ilir (168-167 p.e r), gjegjesisht ne kohen romake, Ulqini bente pjese ne te ashtuquajtura oppida civium Romanorum, kurse me vone e fiton edhe statusin e qytetit te pavarur apo te municipium-it.

Klaud Ptolemeu, ne vepren e tij Geographia (Lib. II,16,3), per Ulqinin shenon trajten Ulkinion (Ουλκινιον) e cila iu ka sherbyer si mbeshtetje kryesore dijetareve, sic jane Hahn, Majer, Cabej (J. G. Hahn, A. Mayer, E. Cabej), qe emrin e Ulqinit ta lidhin me bazen i.e. *ulkuos, pra me emrin e “ujkut”, qe ne shqipe eshte ruajtur edhe si ulk, sipas shtazes-totemit te tij.

Si gjurme me e afert me trajten e vjeter Ulkinion, perkatesisht Olkinion, Olcinium, sherben trajta OLCHINII (Olkinii) ne gjinoren e latinishtes, e gdhendur ne pragun e portes se Kishes – Xhami ne Kalane e Ulqinit, ku behet fjale per rindertimin e ketij objekti kulti ne vitin 1569.

Emri i Ulqinit i gdhendur OLCHINII (Olkinii), ne rasen gjinore te latinishtes, ka rendesi te vecante sepse deshmon per shqiptimin me te lashte Olkinion, Ulkinion, per te cilet kemi bere fjale me lart.

Edhe variantet e tjera te emrit te Ulqinit te vjeter, si Vicinium, qe shenohet ne Tabula Peuntingeriana dhe te Ravenasi si Buccinium, deshmojne per modifikimet e shumta qe ka pesuar emri i Ulqinit gjate shekujve, dhe njeherazi krijojne veshtiresi per ta percaktuar trajten origjinale te emrit te ketij qyteti ne antike e rrjedhimisht edhe etimonin e tij.

Ne kete kontekst vlen te permendet edhe nje mendim i dijetarit bullgar V. Georgiev, i cili per etimologjine e Olcinium-it niset nga trajta Colchinium te cilen e ndan ne Col-in-ium (Col/ch/-in-ium R.U.), duke pohuar se kjo Col rrjedh nga i.e. qel me kuptim “maje”, “shteg”, “mal”, “koder”, te ciles i perligjet fjala latine, cka nga nje aspekt i pergjigjet pozites gjeografike te Ulqinit, por mbetet serish si nje argument i vetem dhe i pamjaftueshem per nje pohim me te sigurt dhe me te pranueshem ne sistemin e emertimeve te qyteteve antike ne keto ane.

Prej periudhës mesjetare drejt shekullit XX
Ne bregdetin e Adriatikut, por edhe me gjere, jane te njohura mjaft qytete a vendbanime antike apo mesjetare qe bejne pjese ne te ashtuquajtura qytete te vdekur. Jane keto qytete te njohur me lulezimin e nje jete te larte e te qyteteruar ne periudha te caktuara historike, por qe ne rrjedhen e kohes, per arsye te ndryshme, jane braktisur per mekurre dhe pllakosur nga heshtja dhe vdekja e amshuar, kurse afer ose larg tyre ka mundur te vazhdonte nje jete tjeter ne themele te reja.

Nderkaq, Ulqini eshte, pa dyshim, nje nder qytetet antike me atraktive dhe te rralla ku deshmohet vazhdimesia e jetes dhe e qyteterimit prej kohes parahistorike apo antike kah mesjeta e hershme dhe e vone, e deri ne ditet tona.

Me rastin e levizjeve te medha gjeotektonike dhe termeteve katastrofale, te njohura prej koheve me te hershme e deri me sot, shume qytete te bregdetit Adriatik sharruan ne det apo u varrosen nen lymin e vershimeve dhe erozioneve te medha. Nderkaq, fale pozites se rralle gjeografike – strategjike ku u ngriten themelet e para te ketij qyteti, ketu, si duket, jeta vazhdoi te qendroje e panderprere krahas me kepin, shkembinjte dhe detin e amshuar. Atij i lakmuan tregtare, sundues, pushtues te ndryshem, madje prej viseve shume te largeta, por nuk arriten ta shuanin plotesisht e pergjithmone jeten e tij, jeten e vendasve. Ne te mbeten gjurme nga kockat e tyre, stilet e ndertimit, mbishkrimet, me modifikimet a adaptimet edhe te vete emrit te qytetit. Ne te gjitha periudhat e baticave e zbaticave te jetes e qendreses kunder vdekjes, qyteti qendroi, gjalleroi, duke u perterire si feniksi, edhe ne saje te faktit se konsiderohet nder qytetet me te fortifikuara antike e mesjetare te Mesdheut.

Shkrime e mbishkrime nga periudha mesjetare
Ne shtetin e riorganizuar te Dioklecianit, kur u be ndarja e Perandorise Romake, Ulqini u gjend ne provincen Prevalitana te Perandorise Lindore dhe, qe nga shekulli IV, fillojne te zhduken ngadale kultet dhe besimet pagane te popullates, meqe kisha prevalitane me qender ne Shkoder filloi te perhapte ne mesin e popullates ilire, sadopak te romanizuar, fene e re te krishterimit.

Ka mendime se Ulqini eshte nje nder qytetet te cilat i perteriu dhe i fortifikoi edhe perandori bizantin Justiniani, duke ngritur bedene te larta rrethuese nga ana e jashtme, ashtu qe ato ilire mbeten perbrenda.

Ne kohen e shtetit te Dioklese dhe sundimit te Nemanjiqeve (Nemaniteve), Ulqini njihet si qender e rendesishme tregtare dhe detare, me autonomine e ruajtur te qytetit. Ne vitin 1166, me rastin e shugurimit te Katedrales se Shen Trifunit ne Kotorr, ne nje dokument ne gjuhen latine permendet edhe pjesemarrja e personaliteteve me te larta kishtare shqiptare: Peshkopi Lazer (Lazarus) ne anen e majte te altarit dhe peshkopi ulqinak Johani (Johannes) ne anen e djathte. Vec tyre permendet edhe prania e Pjetrit (Petrus), Peshkopit te Shasit si dhe Andrea, abat shqiptar, bashke me masen e popullit te qytetit.

Ne saje te pozites strategjike dhe bedeneve te fortifikuara mire, ky qytet i perballoi lufterat dhe sulmet e shumta, prej te cilave vecohen sulmet e fuqishme te perandorit maqedon Samuilit nga shekulli IX, dhe sulmet e mongoleve nga viti 1242, te cilet arriten nga stepat e largeta ne keto hapesira, dhe nje hordhi e tyre e furishme galopoi deri rreze bedeneve te Ulqinit. Qe nje fragment nga Kronika e Priftit te Dioklese i cili ben fjale per tentimet e perandorit Samuil per ta pushtuar Ulqinin:
Transkriptimi i pjesërishëm i tekstit latin
Veniens post haec imperator cum exercitu et cernens, quod regi praevalere non posset, partem sui exercitus ad montis pedem reliquit partemque secum ducens ad expugnandum civitatem Dulcinium perrexit. Erant praeterea per montem Obliquum igniti serpentes, qui statim ut aliquos percutiebant, absque ulla tarditate moriebantur coeperuntque magnum damnum facere, tam de hominibus, quam de animalibus. (...) Post haec congregato exercitu, debellavit Dulcinium longo tempore, sed id capere nullatenus valuit. Inde ascendit iratus, coepit destruere, incendere ac depraedare totam Dalmatiam, Decatarum atque Lausium civitates incendit nec non et vicos et totam provinciam devastavit, ita ut terra videretur esse sine habitatore.

Përkthimi shqip:
- Pastaj, kur perandori (Samuili R.U.) erdh me ushtri dhe verejti se nuk do te mund ta mposhtte mbretin (Vladimir R.U.), nje pjese te ushtrise e la rreze malit (Oblik R.U.), kurse pjesen tjeter e mori me vete dhe u nis ta merrte Ulqinin. (…) Pastaj perandori me ushtri sulmoi nje kohe te gjate Ulqinin, por asesi nuk mundi ta pushtonte. Prej andej, i hidheruar, hoqi dore dhe nisi te shkaterronte, digjte dhe plackiste tere Dalmacine; i dogji qytetet Kotorr dhe Raguze, kurse fshatrat dhe tere rajonin e shkretoi ne ate mase sa qe dukej se toka kishte mbetur pa banore.

Marrë nga: Koha Javore

[fegi]

Vendstrehim i Helenës së Anzhuinëve - Mbi të kaluarën e Ulqinit (4)
Nga Prof. Dr. Ruzhdi Ushaku
Ulqini kishte edhe peshkopatën (apo ipeshkvinë) e vet, por të varur nga peshkopata e Tivarit.

Prej vitit 1250 e deri në fund të shekullit XIV, në lokalitetin e Kalasë së sotme janë ndërtuar disa kisha, siç janë ajo e Zonjës së Bekuar, e Shën Jovanit (Gjonit) të Ulqinit, Shën Dominikut, etj.
Brenda kësaj periudhe, në këtë qytet ka jetuar dhe e ka mbajtur fronin nipi i Nemanjës, Gjorgji (1252) si “princeps Diocliae”, kurse prej vitit 1282-1309 këtu jetoi si vejushë Helena e Anzhuinëve, ndërsa motra e saj Maria prej vitit 1281 këtu jeton dhe njihet me atributin “domina Ulcinii”. Të dyja, si duket, gjetën në këtë qytet qetësinë dhe vendstrehimin e këndshëm. Ato këtu ndërtuan edhe manastirin françeskan (v. 1288), që mbeti gjurmë e mirënjohjes, e kohës dhe e jetës së tyre në këtë qytet. Për këtë dhe kisha të tjera të ndërtuara në këtë qytet dëshmojnë gërmadhat e zbuluara me pjesë ose fragmente të mureve, portaleve e rozetave dhe elemente të tjera dekorative të cilat ndeshen edhe në shtëpitë a pallatet luksoze të personaliteteve në zë që atëbotë jetonin në këtë qytet si bujarë, princë, kapedanë e tregtarë të njohur.

Lidhur me këtë në “Lovcenski odjek” 2-3, autori L. Bullatoviq (Lj. Bulatovic), duke bërë fjalë për statutet e Ulqinit shkruan se në vitin 1280 përmendet si knjaz i Ulqinit venedikasi Marcus Pollanus (Marko Pollo). Në një dokument nga viti 1331, midis tjerash shënohet se shumë fshatarë nga rrethi i Ulqinit ngritën krye kundër feudalëve, të cilëvë ua dogjën edhe kështjellat.

Nga viti 1332, vlen të veçohet një fragment marrë nga Directorium ad Passagium faciendum të klerikut francez Guillellmus Adae-Brocardus, atëbotë kryepeshkop i Tivarit i cili, midis tjerash, shkruan:

Latini habent sex civitates cum suis episcopis: prima Antibarum, archiepiscopalem; deinde Chatarensem, Dulcedinensem, Suacinensem, Scutarenensem et Drivascensem, quas quidem soli Latini inhabitant; populus vero earum sunt Albanenses in tota ipsarum diocesi extra muros. Sunt eciam Albanensium quatuor civitatetes (…). Et licet Albanenses aliam omnino linguam a latina habeant et diversam, tamen litteram latinam habent in usu et in omnibus suis libris.



Pra, duke theksuar parapakisht praninë e dy popujve siç janë arbërit dhe latinët (sunt ibi due naciones, una videlicet Albanensium et alia Latinorum), që i përkasin kishës romake, shkruan se latinët kanë gjashtë qytete me peshkopët e tyre: së pari arqipeshkvi i Tivarit; pastaj ata të Kotorrit, Ulqinit, Shasit, Shkodrës dhe Drishtit, të banuar vetëm nga latinët; vërtet popullata e tyre është arbëreshe në të gjitha dioqezat e tyre jashtë mureve. Janë edhe katër qytete shqiptare / Pulti i Sipërm dhe i Poshtëm, Sabati apo Dioqeza e Sapës dhe Albania apo Dioqeza e Durrësit/ (…). Dhe sado që arbërit kanë një gjuhë krejt të ndryshme prej latinishtes, megjithatë në librat e tyre përdorin shkronjat latine. Pra një dëshmi shumë e rëndësishme se shqiptarët atëbotë kishin edhe libra të botuar, të cilat mjerisht ende nuk janë gjetur deri më sot, me shpresë se diku dikur do të zbulohet ndonjë prej tyre.

Ka shënime se gjatë shekullit XIV Buna dhe Drini kanë qenë të lundrueshëm, ku pjesërisht i lejohej lundrimi ndonjë brigantine raguziane, kurse venedikasit bëjnë me dije se askush nuk mund të ngriste në brigjet e Bunës ndonjë objekt apo vendbanim i cili do të pengonte lundrimin nëpër këtë lumë.

Ndikimi i Venedikut në fund të këtij shekulli, përkatësisht pas Paqes së Torinos (1381), pasqyrohet edhe në emigrimin e shumë ulqinakëve, gjë që ilustrohet edhe nga disa shënime të bartura në faqet e internetit si vijon:
“(…) Pasi që luftrat dhe epidemitë sollën zvogëlimin dhe mungesën e fuqisë punëtore, pushteti i Venedikut vendosi të privilegjonte emigrimin e shqiptarëve katolikë duke u mundësuar në vitin 1388 kalimin e lehtë të detit Adriatik me anijet venedikase. Të interesuarit mbi moshën 10- vjeçare paguanin gjashtë dukatë për të kaluar detin, u sigurohej punë për katër vite (…). Numri më i madh i emigrantëve ulqinakë kanë punuar si zejtarë, berberë, hotelierë dhe bukëpjekës. Ata që e dinin gjuhën sllave kanë punuar edhe si përkthyes
(…).

Për ulqinakët thuhet se kanë vendbanuar në rrethinën e Kështjellit, në parohinë e Shën Marisë Farmeza, në mes të portit Skiavonia dhe fushës së Shën Filipit dhe Gjakomit, pranë emigrantëve grekë e sllavenë, të quajtur Lagja ballkanike e Venedikut.

Me invadimin e Turqisë, numri i ulqinakëve u rrit pasi iknin me shumicë për të shpëtuar nga zullumi (…). Në Venedik emigrantët themeluan shoqatën e vet, shkollat “Shën Saveri” dhe “Shën Gali” në vitin 1442 (…)”.

Se lundrimi zhvillohej pa pengesa me mjete të cakuara lundrimi, dëshmon e dhëna se në vitin 1407, Republika e Venedikut dërgon një brigantinë në Shkodër për të marrë një misionar të vetin. Sa i takon lundrimit të mëtutjeshëm në Bunë, edhe gjeografi turk Haxhi Kllafa (shek. XVII) pohon se anije të vogla nga deti lundrojnë nëpër Bunë duke bartur mallra, kurse ishte i njohur porti i Shën Gjergjit si treg i kripës në kohën kur në Liqenin e Shkodrës kishte edhe skele.
Marë nga: Koha Javore

[fegi]

Lulëzimi në periudhën e Balshajve - Mbi të kaluarën e Ulqinit (5)
Nga Prof. Dr. Ruzhdi Ushaku
Deri në vitin 1423, pra gjatë sundimit të dinastisë së princërve Balshaj, qyteti i Ulqinit ka rëndësi politike dhe kulturore e cila rritet sidomos pas shpartallimit të Rashkës.

Në kohën e sundimit të Gjergj Stres (Strasimir) Balshës (1385-1405), i cili vdiq dhe u varros në Ulqin, qyteti bëhet qendër e princërve të familjes së bujarëve shqiptarë Balshajve, kurse vetë Gjergj Stresi (Strasimiri) njihet si “zot i Zetës dhe i Bregdetit” e dubrovnikasit (raguzasit) e konsideronin si “Princ i Ulqinit”.

Më herët, prej kohës së Nemanjitëve, e më vonë edhe të Balshajve, datojnë monedhat e bronzit dhe të argjendit me motive të ndryshme.

Nga koha e Balshajve janë të njohura monedha, ku në njërën faqe figurojnë motive të mburojës dhe kokës së ujkut me nofulla të hapura. Mbase motivi i ujkut mund të shërbejë edhe si mbështetje për vazhdimësinë e pranisë së totemit të ujkut nga koha antike dhe për tezën se emri i Ulqinit të lashtë shpjegohet i prejardhur nga emri i ujkut, tezë të cilën e kemi përkrahur edhe ne, dhe në funksion të së cilës shtojmë edhe të dhënën paraprake.

Të kohës së Balshajve, përveç kokës së ujkut që figuron në monedhat përkatëse, kemi edhe monedha të tjera të farkuara në Ulqin, të quajtura follarë, për të cilat vlen të ceket konkluzioni i Këshillit të Vogël të Raguzës nga viti 1386, sipas të cilit i mundësohej Ulqinit të farkonte follarët e tij (…) quod idem de Dulcinio possint facere fier cuneos folalorum suorum që lë të nënkuptohet se monedhat farkoheshin gjetiu, pra edhe më herët. Këtu po i paraqesim disa prej tyre ku pasqyrohen motivet me Shën Mërinë e Jezusin, Qengjin e Zotit, pastaj kështjellën e Ulqinit dhe disa të tjera të gjetura në Shas, me motive të ndryshme. Gati të gjitha llojet e follarit të Ulqinit në revers kanë figurën e Shën Mërisë, por është e njohur edhe seria e atyre me Qengjin dhe Hyjin që i takojnë Ulqinit, gjë që vërehet edhe në mbishkrimet Dulcigno, Dulcino, përkatësisht Agnus dei Dulcinii.

Monedha me motive nga kështjella e Ulqinit del me tri kulla (më e larta në mes), dhe porta e madhe në të cilën shihet druri mes dy gjyleve. Në nënllojin e dytë dallohet figura e njeriut me duar të shtrira. Në këto dy lloje monedhash figuron emri i qytetit të Ulqinit CIVI(TAS)- (D)VLCINII, përkatësisht CIVITA DVLCIGNII.

Sa i takon vetë familjes bujare të Balshajve do të cekim edhe të dhënën interesante, për të cilën bën fjalë edhe Rovinski, sipas të cilit atë e ndeshim edhe te Barleti. Ky i fundit, disa vojvodë që i ndihmonin i pandeh shqiptarë si vijon: “Inter eos et Georgius Stresius nepos venit, Balsae filius (Në mesin e tyre erdhi edhe nipi Gjergj Stresi, i biri i Balshës. R. U.).

Edhe para Balshajve, Ulqini dallohet si qendër e rëndësishme tregtare, financiare, kulturore, me Kuvendin e Qytetit me statutin e vet, me punëtoritë e skalitësve, të njohura nga shekulli IX. Mirëpo, edhe në kohën e sundimit të tyre, Ulqini përjetoi një lulëzim të plotë. Në portin e Ulqinit qarkullonin detarë, tregtarë e financierë, jo vetëm nga Raguza (Dubrovniku) e Venediku, por edhe nga qytete të ndryshme të Evropës. Nga kjo qendër është eksportuar sidomos druri dhe kripa, kurse importuar kryesisht tekstili. Dokumentet e kohës dëshmojnë se tregtarët e Venedikut e kanë pasur në Ulqin edhe konsullin e vet të quajtur Benedikt Kontarino të cilit Gjergj Stresi i pat garantuar lirinë e tregtisë me Ulqinin.

Nga kjo periudhë, përkatësisht në vitin 1392-93, përmendet një episod sipas të cilit Republika e Venedikut drejton një eskuadrilë në drejtim të Ulqinit për të marrë në mbrojtje bashkëshorten e Gjergjit, Helenën, për të cilën thuhet se ishte e bija e princ Llazarit.

Gjatë shekullit XIV, në punëtorinë e Ulqinit u formuan edhe skalitësit e njohur Mikeli, Gjergji dhe Radosh Gjoni, kurse në vitin 1397, Gjergj Stresi vepron në rindërtimin e qytetit, duke angazhuar këtu edhe mjaft raguzianë dhe venedikas, si mjeshtër të njohur ndërtimi. Këto projekte të filluara arkitekturale i vazhdon edhe Balsha i III-të. Mirëpo, përvoja jo e duhur e këtij të fundit pati për pasojë përfshirje më të fuqishme të Venedikut në këtë truall. Balsha i III-të, megjithatë, arriti që në vitin 1413 ta kthejë Ulqinin sërish në duart e familjes Balshaj deri në vitin 1421, kur ky vdes dhe kur shuhet dinastia e princërve Balshaj. Si gjurmë e kohës së sundimit të Balshajve në këtë qytet, veç tjerash, dallohet Kulla e Balshajve në pjesën e sipërme të qytetit, kullë kjo që u rindërtua disa herë dhe sot shërben si muze-galeri.

Nga koha e Balshajve, përkatësisht e Gjergj Stresit, në burimet historiografike bëhet fjalë për fisnikët venedikas që udhëtuan me galerë nga ujërat e Dalmacisë deri në grykën e turbullt të Bunës së rrezikshme, me gumnat e saj prej rëre dhe cektinat e këtij lumi deri në Shën Kollin e asaj kohe. Më vonë, Balsha III do të transportojë verën prej Ulqinit me lundra nëpër Bunë dhe liqe drejt të quajturave montanee, pra malësisë.

Siç u pa më lart dhe sipas pohimit të Rovinskit, për Balshajt kultura perëndimore ishte më e afërt sesa ajo lindore, dhe se krahas kulturës shkrimore sllave tek ta ekzistonte edhe ajo latine, gjë që vërehet edhe te Nemanjitët.

Në këtë kontekst vlen të ceket një shënim i studiuesit Boshkoviq (Boskovic, Ulcinj), sipas të cilit Ulqini kishte një kishë të ndërtuar në stilin romano-gotik ku gjendej edhe një varr princëror, që ka gjasa të jetë ai i motrës së mbretëreshës serbe Helena dhe i familjes Balsha, me mbishkrimin në gjuhën latine “hic iacet Zorzi Balschi et sui eredes…”, që do të thotë “këtu pushon Gjergj Balsha me trashëgimtarët e tij…” Për ne këtu ka rëndësi fakti se në fjalën latine hic (këtu), figuron h-ja nistore që shpesh mungon në rrasat e varreve të kësaj hapësire, por është ruajtur në ndonjë rrasë të Shasit.

Për këtë kishë Boshkoviq nuk përjashton mundësinë që të jetë katedralja e njohur e Shën Mërisë së Ulqinit.

Në dy monedhat që u atribuohen Balshajve, në njërën anë figuron mburoja apo sqyti me kokën e ujkut me nofull të hapur, kurse mbi të është përkrenarja në majë të së cilës është po ashtu koka e ujkut.
Marrë nga Koha Javore

[fegi]

Në Risanin e mbretëreshës Teutë
Shkruan Gazmend Çitaku
Për sot kisha planifikuar të bëja rrugë drejt gjirit të Bokës së Kotorit për disa punë personale. Plani ishte qe të nisesha sa më heret; obligimet duhej t'i mbaroja kah ora dymbëdhjetë (mesditë).

Dëshira e kahmotshme që të vizitoja Risanin dhe mozaikun e tij të famshëm tani duhej të bëhej realitet. Me qëllim të mirë i kisha premtuar edhe axha Hajros (Ulqinakut), që në Risan do të shkonim së bashku, unë, ai dhe babai im. Por plani që të shkojmë bashkë nuk u realizua.

U nisa kah ora tetë të mëngjesit, dhe tërë rrugës në mendje më vinin skena historike të luftërave iliro-romake. Më përfytyrohej mbretëresha Teutë, që me guximin e saj tipik iliro-shqiptar, t'i kundërshtohej Perandorisë Romake, edhe pse atëherë Roma ishte superfuqi. Më kujtohej fëmijëria kur babai çdo verë që shkonim në Ulqin, më merrte me vedi në Kala, e atje më tregonte histori për Kalanë mijëvjeçare të Ulqinit. Më tregonte se si këtu dikur kishte jetuar edhe mbretëresha Teutë, dhe se kodra përballë Kalasë, e cila quhet Pinjesh (124 m), fare lehtë mund ta kishte marrë emrin e djalit të Teutës, Pinesit. Sipas disa të dhënave, çka besoj se është e vërtetë, Teuta kishte ikur mu nga Ulqini për në Risan, kur ushtria e saj nuk kishte patur më mundësi që t'i bënte ballë Perandorisë Romake. Këtë ikje mund ta kishte bërë nëpërmes një tuneli nëntokësor, i cili lidhte Kalanë me kordën e Pinjeshit. Dhe, mu nga kjo, mundet që kodra kishte marrë emrin e Pinesit, të birit të Teutës. Çfarë kënaqësie ndieja atëherë, isha kre-nar që ndodhesha në një vend, ku çdo gurë mund të tregonte ndonjë histori. Babai më tregonte ndodhi, legjenda, histori të ndryshme lidhur me mikrotoponime të posaçme brenda Kalasë së Ulqinit, e unë pastaj ato i rirrëfeja shokëve të mi, të cilët më dëgjonin me vëmendje. Mblidheshim shokët dhe shkonim në mëny-rë të organizar në Kala, si një ekspeditë e vërtetë arkeologjike. Bënim 'eksplorimin' e Kalasë, kërkonim gjurmët e pazbuluara deri më tani, kërkonim shpellën, sajonim legjenda, e përjetonim momente të paharruara.

Mbretëresha Teutë ishte shumë guximtare; duke analizuar, nuk e di se çfarë, fëmijërinë time apo një pjesë të historisë sonë kombëtare, përpara meje u shfaq tabela ku me gra-fema të mëdha shkruante në gjuhën malazeze informata se edhe 1 km mbërrija te mozaikët e famshëm të qytetit të Teutës. Një e rrënqethur me kaloi dhe zvogëlova shpejtësinë, tani nëpër mendje më kalonin pyetje KU? SI? ÇFARË? Ndalova të pyes se si të orientohem dhe se si ta gjej këtë lokalitet. Vendasit ishin shumë të sjellshëm dhe menjëherë më këshilluan se nga të shkoj dhe pas spjegimit detal, më mirë se në ndonjë hartë topografike, para meje u shfaq kom-pleksi i famshëm i mozaikut. Shtanga. Ishte një vend mjaft i madh, përafërsisht 30 m me 30 m, dhe qartë shihej ndarja hapsinore e objektit që dikur kishte qenë një ndërtesë e madhe. Pasiqë askush nuk ishte i pranishëm aty që të më shpjegonte ndonjë gjë rreth këtij vendi apo së paku vetëm t'i hapte dyert (siç ndodh edhe në Kalanë tonë), unë u detyrova që të kaloja rrethojën e cila nuk ishte shumë e lartë, në një vend arrinte 1m lartësi. Papritmas u gjenda brenda, dhe ja një mozaik, mora aparatin fotografik dhe i bëra disa fotografime; isha i gëzuar që më në fund edhe unë, kush e di se i sati me radhë, zbulova mozaikët e famshëm. Në anën tjetër shiheshin gu-rët kapital të latuar bukur dhe të ven-dosur pa ndonjë paramendim, do t'i fotografoj edhe ata thashë. Duke u afruar më befasoi shfaqja e mozaikut tjetër. Opa, nuk qenka vetëm një por disa! dhe tani isha edhe më i gëzuar. Bëja foto pandërprerë dhe në fund, si do fati vetë, mozaiku më i bukur. Një engjëllushë e shtrirë. Padyshim mozaiku më i bukur, e unë paramendoja mbretëreshën Teutë në këtë mozaik. E pse jo, kur dimë që ajo kishte jetuar në këtë vend. Kështu bredhjes sime nëpër histori dhe nëpër gjurmë të lashtësisë së Risanit i erdhi fundi. Ndjeja një lehtësim shpirtëror dhe ashtu i kënaqur dhe krenar mora rrugën për në destinacionin e duhur. Në mendje, disa sende me dukeshin shumë më të qarta dhe isha shumë i lumtur për fotot që kisha bërë. Tani Bokën e Kotorit e shiqoja në një mënyrë tjetër. E shiqoja me një krenari që ky vend në vete mban gjurmë iliro-shqiptare, të cilat nuk mund t'i zhdukë askush, madje edhe pse i mohojnë ato dhe i shfaqin si diçka tjetër.

[fegi]

Gjurmët e kulturës dhe urbanizmit venedikas - Mbi të kaluarën e Ulqinit (7)

Nga Prof.Dr. Ruzhdi Ushaku
“Ka gjasa që Johani Bolani, i identifikueshëm me mbishkrimin nga murana e Kalasë, të ketë qenë guvernator i Ulqinit, kapedan, restaurues dhe emrin e vet ta ketë përjetësuar me shkronjat prej tjegullave në muranën e pallatit të dikurshëm, si gjurmë e pranisë së tij në Ulqin.”

Gjatë kësaj periudhe, në Kalanë e Ulqinit futen elemente të kulturës e të urbanizmit venedikas të cilat pasqyrohen në rindërtimet e ndërtimet e bedeneve, portave, kullave, pallateve, kishave e shesheve. Si gjurmë nga ajo kohë ka mbetur, ndër të tjera, edhe një mur i lartë mbi sheshin te hyrja veriore e Kalasë, në Platonë më të lartë të quajtur shpesh Citadela, ku dallohet një lloj mbishkrimi i sajuar prej tjegullave të kuqe të murosura dhe mund të lexohet IOHANI BOLANI (Johani Bolani). Ka mendime se Johani Bolani ishte një venedikas, guvernator i Ulqinit. Dihet përgjithësisht se Bolanët ishin bujarë venedikas, kurse për Johani Bolanin nga viti 1455 thuhet se ishte proveditor i Shkodrës, personalitet i njohur i asaj kohe. Ka gjasa që Johani Bolani, i identifikueshëm me mbishkrimin nga murana e Kalasë, të ketë qenë pra guvernator i Ulqinit, kapedan, restaurues dhe emrin e vet ta ketë përjetësuar me shkronjat prej tjegullave në muranën e pallatit të dikurshëm, si gjurmë e pranisë së tij në Ulqin.



Pranë kësaj murane ngre krye një kishë e quajtur Kisha e Shën Mërisë, për të cilën mendohej se ishte ndërtuar më 1510. Mirëpo, në pragun e kësaj kishe është i gdhendur një mbishkrim në gjuhën latine dhe data MDLXVIIII (1569), që sipas tekstit latin nënkuptohet si një rindërtim që u ngrit me mund dhe u rregullua në këtë gjendje në kohën e një proveditori të quajtur Alvis Delfini. Sipas shkurtesave COS dhe C mund të kuptohet se ai ishte konsull, kapedan apo kont i Ulqinit (Consul, Capetaneus, Comes, Curator etj.), siç e kanë cekur edhe disa studiues të mëparshëm të këtij mbishkrimi. Ne këtu do të shtonim edhe faktin se emri vetjak Alvise, ishte i shpeshtë te venedikasit, kurse emri familjar Delfini, i përdorur në ndërtimin sintaksor AL(VI)SO DELFINO, në të quajturin ablativ absolut, përkthehet NË KOHËN, ose GJATË SUNDIMIT TË ALVIS DELFINIT. Pra, kemi të bëjmë me emrin e njohur të familjes bujare venedikase DELFINI të cilin e ndeshim edhe në fund të shekullit XVII te personalitete të njohura që qarkullonin në këtë hapësirë siç ishte gjeneral Delfini (Generale Delfino).



Kjo kishë, siç dihet, u shndërrua në xhami nga Haxhi Halil Skurra në vitin 1693, kur u punua edhe minarja e bukur prej gurit të gdhendur. Funksioni fetar në këtë xhami u zhvillua deri në vitin 1878, kurse minarja u shemb nga dora e njeriut në vitin 1937. Imam I fundit i saj ishte Musa Bushati (prej 1897 deri në vitin 1937). Në qytet janë gjetur edhe gjurmë a mbishkrime që dëshmojnë edhe për komisarë e kapedanë të tjerë që i dërgonte Republika e Venedikut për të qeverisur në këtë qytet. Njëri prej tyre ishte Andrea Marceli, guvernator i qytetit Dulcini-it, që përmendet në lidhje me disa obligime doganore, siç shënohet në një dorëshkrim në pergamenë të 8 gushtit 1513 (MS 381) e që ruhet nën numrin 104 të Bibliotekës Beinecke. Gjatë kësaj periudhe, e më konkretisht aty kah fundi i shekullit XV, si profesor i çmuar i shkollave, ndonëse për një kohë të shkurtër, në këtë qytet shërbeu e aty edhe u martua me një vajzë shqiptare humanisti, letrari, pedagogu dhe oratori i njohur shqiptar Marin Beçikemi (Marino Becichemo), i lindur në Shkodër, prej nga u largua që në moshën dhjetëvjeçare më 1479, kur ajo ra nën sundimin osman. U rrit dhe u shkollua në Bresha, shërbeu rektor shkolle në Raguzë, kreu misione diplomatike për Venedikun, dhe prej vitit 1517 u thirr profesor i retorikës në Universitetin e Padovës. U mor me komentimin dhe analizën e veprave të Ciceronit, Tit Livit, Virgjilit. Në vitet e fundit të jetës së tij, si peshkop i Ulqinit, shërbeu dhe aty vdiq më 1485 kanoniku i kishës katolike të Novo Bërdos, Martin Segoni, i cili kishte studiuar dhe doktoruar në Padova drejtësinë civile dhe kanonike (kanunike R.U).

“Kalorësi gjerman Arnold fon Harfi, gjatë një udhëtimi në vitin 1496 kaloi nëpër disa vise shqiptare, ndër të cilat përmend edhe Ulqinin, ku arriti prej Raguze (Dubrovniku), siç thuhet, prej këtij stacioni të fundit prej nga për disa ditë do të jetojë me shqiptarët. Qe se ç’shkruan Harfi për Ulqinin e asaj kohe: “Prej Raguzës deri në Ulqin ka njëqind mila detare. Është kjo një qytezë ku unë për herë të parë dëgjova gjuhën shqipe. Posa zbritëm në lima e hetova tingëllimën e kësaj gjuhe, që ndryshonte prej sllavishtes”.




Kalorësi gjerman Arnold fon Harfi (Arnold von Harff), gjatë një udhëtimi në vitin 1496 kaloi nëpër disa vise shqiptare, ndër të cilat përmend edhe Ulqinin, ku arriti prej Raguze (Dubrovniku), siç thuhet, prej këtij stacioni të fundit prej nga për disa ditë do të jetojë me shqiptarët. Qe se ç’shkruan Harfi për Ulqinin e asaj kohe: “Prej Raguzës deri në Ulqin (të cilin ai e shënon si Dulcina R.U.) ka njëqind mila detare. Është kjo një qytezë ku unë për herë të parë dëgjova gjuhën shqipe. Posa zbritëm në lima e hetova tingëllimën e kësaj gjuhe, që ndryshonte prej sllavishtes”. Në vazhdim Harfi shkruan edhe se kjo qytezë gjendet nën venedikasit dhe se e vetmja gjë venedikase që kishte takuar aty ishin disa ushtarë, do anije dhe një flamur venedikas. Si duket, Harfi qëndroi në Ulqin nja dy ditë, dhe aty duhet t’i ketë shënuar edhe disa fjalë shqipe që figurojnë në Fjalorin e tij shqip-gjermanisht, që ka rëndësi të madhe për historinë e gjuhës shqipe. Në periudhën e sundimit të Venedikut në Ulqin ishin disa familje të njohura që kishin stemat e veta me mbishkrime, si ajo Cevasto dhe Tani. Në vitin 1553, Justiniani i përshkruan ulqinakët si shqiptarë të pastër, kurse tivarasit gjysmë sllavë e gjysmë shqiptarë (Sipas M. Shuflaj, Serbët dhe shqiptarët, f. 94). Nga kjo kohë vlen të ceket familja e famshme tregtare e Antonio Brutit, për të cilën kemi gjetur dëshmi të shkruara në latinisht se një anëtar I saj, i cili përmendet si kalorësi Bruti, me dhjetë bashkëluftëtarë ulqinakë, ishte pjesëmarrës në Betejën e Lepantit të vitit 1571 në krahun e Ligës së Shenjtë kundër flotës osmane. Sipas Bulatoviqit, i cili i referohet Barlecit, që bën fjalë për zhvillimin e bujqësisë në Ulqin, përkatësisht për fushën e bukur të Ulqinit të pasur me pemë, vreshta, drithë, flitet edhe për qëndrimin e gruas së Skënderbeut në Ulqin. Më vonë edhe Bolica pohon (v. 1613) se Ulqini ka rrethinë të pasur ku përmenden ullinjtë dhe kusaria e cila është zhvilluar edhe më vonë nën sundimin osman.

Marrë nga Koha Javore

[fegi]

Shqiptarët ruajtën gjuhën dhe zakonet autentike – Mbi të kaluarën e Ulqinit (8)
Nga Dr. Ruzhdi Ushaku
Sipas një burimi tjetër që na ka rënë në dorë, thuhet se në vitin 1469 qeveria e Venedikut i fali nipit të Skënderbeut një shtëpi në Ulqin. Meqë përmendet viti i saktë, nuk ka arsye të mos i besojmë këtij shënimi, edhe pse nuk dihet më shumë për këtë shtëpi dhe nipin e Skënderbeut. Për historinë e Ulqinit gjatë kësaj periudhe është me rëndësi të madhe edhe një dorëshkrim me titull Dulcigno secondo l’antica descrizione (Ulqini sipas një përshkrimi antik), shkruar nga një autor i panjohur, para se Ulqini të binte nën sundimin e turqve. Ky dorëshkrim ruhet në bibliotekën e Fretërve Françeskanë në Raguzë, nën nr. 410 (289) dhe, si duket, nuk është origjinali por kopje e mëvonshme nga ndonjë arkiv, për çka shkruan edhe P. Marin Sirdani në maj të vitit 1936 në revistën “Hylli i Dritës”. Autori i këtij dorëshkrimi për emrin e Ulqinit shënon edhe trajtat Cleninium, Collelilium dhe Colesis, të cilat nuk ndeshen në dokumente të tjera të shkruara, kurse gjatë mesjetës, siç dihet, emrin e Ulqinit e ndeshim në variante të ndryshme si Licinium (v. 746), Ulcinium (1022), Dulcinium (1288), Dulcignum (1302), ndërsa në gravura të shekullit XVI-XVII së pari si DVLCIGNO e pastaj si DOLCIGNO, siç do të shihet edhe më poshtë në kuadër të paraqitjes vizuale të Ulqinit të asaj kohe. Për gjurmën e emrit Colesis pohon
P. Marin Sirdani, O.F.M. i cili, gjatë vizitës që ia bën këtij qyteti në vitin 1904, shkruan: “Kah mjesi i ledheve të kështjellit, në mur nalt, ishte shkrue me germa të mëdha tullash s’ardhuna, emni i kështjellit Colesis”’.

“Ka të ngjarë që emri i sotëm Kala, që përdoret rregullisht në shqipe për qytetin e vjetër, të jetë një modifikim a adaptim i mëvonshëm i emrit Colesis në atë Kala. Ky mendim yni mund të gjejë mbështetje në fragmente tjegullash të shkapërderdhura në mesin e të cilave dallohen germat C, I, S.”

Ka të ngjarë që emri i sotëm Kala, që përdoret rregullisht në shqipe për qytetin e vjetër, të jetë një modifikim a adaptim i mëvonshëm i këtij emir Colesis në atë Kala. Ky mendim yni mund të gjejë mbështetje në fragmente tjegullash të shkapërderdhura në mesin e të cilave dallohen germat C, I, S. Qyteti i Ulqinit (Dulcigno Citta), siç thuhet në këtë dorëshkrim, ishte i ndërtuar mbi një Kep, rrethuar me mure ashtu siç e kërkon pozita, mbi një shkëmb të gjallë i cili me honet e tjera krijon siguri për vetë kështjellën e qytetin. Në pjesën më të ulët të qytetit gjendet Pyrgu i Shën Mërisë, vend shumë i fortë (Torre della Madona luogo fortissimo) dhe Shën Deda (San Domenico), duke përfunduar mbi det në një vend të paafrueshëm. Ulqini ka rëndësi shumë të madhe e të çmueshme për zotërimin e Shqipërisë e cila është ende e banuar prej atyre popujve të vjetër e ende të panënshtruar mirë, që nuk u binden turqve deri në ditën e sotit (E’ancora Dulcigno di grandissima stima per rispetto di il Dominio di Albania la quale e habitata pur da quelli antichi popoli ancora non ben sottomessi, ne obedienti a Turchi sino il giorno presente). Qyteti i Ulqinit i ka 30 zjarre me mbi 1600 frymë, dhe në mesin e tyre 300 burra të zot për armë.


Banorët e tij janë të ndarë në bujarë, qytetarë e punëtorë (Nobili, Cittadini, lavoratori), dy shtresat e para, duke qenë së bashku ushtrojnë njësoj ato pakëz zyre që i kanë, përveç pleqërisë (giudicatura) e cila është e rezervuar për bujarët; shtresa e tretë jeton duke punuar tokat; me mbjelljen e arave dhe me kultivimin e vreshtave e ullishtave. Veç këtyre përmenden edhe disa familje, të ardhura këtu nga Shkodra, Lezha e Durrësi e vende të tjera, si ato Bruni, Palmaleta e Bruti që merren kryesisht me tregti. Duke bërë fjalë për këtë qytet, autori i dorëshkrimit thekson se për shkak të mungesës së mullinjve në këtë regjion, qyteti heq keq për bukë, kurse për banorët e zakonet e tyre shkruan si vijon: Kanë këta shqiptarët zakone barbare, flasin gjuhën shqipe që ndryshon krejtësisht nga ajo e Dalmacisë, por janë për t’u çmuar për besnikërinë e madhe ndaj princit të vet. Në mesin e tyre nuk ekzistojnë persekutime (përndjekje) ekstreme e urrejtje të brendshme, por megjithatë zemërohen shumë shpejt e janë të zëshëm kur flasin nëpër sheshe (…). Në vazhdim autori i dorëshkrimit thekson se banorët e Ulqinit nuk I duan të huajt e i shikojnë me sy të keq, duke e lidhur këtë me legjendën mbi Jasonin e Medean, përkatësisht me themeluesit kolkidas të cilët, duke i ndjekur këta të fundit për t’iu hakmarrë për padrejtësi, u ndalën këtu dhe themeluan këtë qytet. Duke mbetur plot zemërim e mëri, urrenin jo vetëm Jasonin dhe argonautët, por të gjithë të huajt, (…) por është për t’u besuar, vazhdon autori, se kjo vjen nga natyra barbare e rrënjosur në shpirtin e tyre, si të prirur që mos të duhen shumë edhe mes vete (…). Sido që të jetë, pa marrë parasysh se a kishin shqiptarët e Ulqinit zakone barbare apo jo, ky mendim i autorit të dorëshkrimit pasqyron se edhe gjatë dominimit shekullor të Venedikut shqiptarët e kishin ruajtur gjuhën e tyre shqipe dhe zakonet autentike, që nuk pajtoheshin as me ato të Venedikut as me ato të të huajve të tjerë. Prej kishave që i kishte Ulqini, në këtë dorëshkrim përmenden ajo e Shën Markut, e Shën Dedës dhe katedralja. Në këtë të fundit (Chiesa Episcopale) gjendet, siç thuhet, figura e Ngjitjes së Zojës së Bekuar në qiell, për të cilën pohohet se është njëra nga ato që i pikturoi Shën Luka me dorë të vet, shumë e bukur, e gjallë e me zbukurime të pasura sa që mund të matet me më të bukurat, më të përshpirtshmet dhe më të pasurat figura që mund t’i ketë cilido qytet i njohur dhe i famshëm (E in Dulcigno nella Chiesa Episcopale una devotissima imagine della Beatissima Vergine, che figura l’ascensione sua in Cielo, la quale si dice esser una di quelle, che fece San Luca Evangelista di sua mano, la quale e bellissima et appresso e ornata di si riche gioe et che puo ugnaliarsi alle piu devote, alle piu belle et alle piu richi imagini che siano in qualsivoglia citta Nobile e famosa). Duke iu referuar vitit 1553, këtë figure e cek edhe Thalloçi (Thalloczy), si imago celebris, quae a s. Luca picta esse dicebatur (“figurë e famshme për të cilën thuhej se e kishte pikturuar Shën Luka” R.U.). Gravurat e shek. XVII me mbishkrimin DVLCIGNO (G. Rosaccio), dhe ajo DOLCIGNO (Coronelli), si duket e kanë ruajtur mjaft karakterin urbanistik të qytetit nga koha kur ky ishte nën Venedikun, dhe përkojnë me disa përshkrime që ndeshen në këtë dokument.

Koha Javore

[fegi]

Ulqini nën sundimin turk – Mbi të kaluarën e Ulqinit (9)
Prof. Dr. Ruzhdi Ushaku
Në vitin 1571 Ulqinin e pushtojnë turqit. Ky qytet ra nën pushtetin otoman shumë më vonë se disa territore fqinje. Kjo mund të shpjegohet si nga pozita e rrallë strategjike e këtij qyteti, ashtu edhe nga rëndësia që ai kishte për Venedikun në aspektin e fortifikimit dhe strategjisë detare, ekonomike e politike. Nga koha e pushtimit të Ulqinit nga turqit, kur Ahmet Pasha e sulmoi këtë qytet nga toka e nga deti, përmendet kryekomandanti Serra Martinengo i cili, me ushtri e trima të vendit, me qëndresë të madhe, u bëri ballë sulmeve të jeniçerëve turq. Megjithatë, pas detyrimit për nënshkrimin e paktit për lëshimin e qytetit, pasoi hyrja e jeniçerëve të tërbuar në qytet, e shoqëruar me plaçkitje e vrasje mizore. Disa prej banorëve morën malet, kurse tridhjetë murgesha, duke mos parë shpëtim e për mos t’I rënë në dorë armikut, u gjuajtën, siç thuhet, prej kështjellës dhe u mbytën në det. Gojëdhëna të ngjashme, thuajse stereotipe, janë të përhapura edhe më gjerë. Kështu, në luftën mbrojtëse të Krujës nga turqit në qershor të vitit 1466, sipas kronistëve, krahas burrave luftonin edhe femrat shqiptare. Kështu, kronisti bizantin Kritobulli shkruan se disa iliriane (femra shqiptare) të ndjekura nga jeniçerët u gjuajtën nga shkëmbinjtë dhe u mbyten, që përkon me legjendën e “90 vajzave krutane të cilat për mos t’u rënë në dorë turqve, u kapen për dore dhe u gjuajtën nga shkambi në një përrua afër Krujës”. Ky vend mori emrin “Shkambi i Vajzës”, që na rikujton disa konkordanca toponimike përhapur edhe më gjerë, si “Guri i Vajzës”, si dhe për vashat suliote që nuk deshën t’i binin në duar armikut. Në traditën gojore të popullatës së kësaj ane janë ruajtur edhe disa gojëdhëna të tjera lidhur me qëndresën e banorëve të këtij qyteti dhe episode nga lufta e tyre kundër pushtuesve. Sidoqoftë, nga burimet e besueshme historiografike mësojmë se në gusht të vitit 1571, garnizoni i Venedikut që mbronte Kështjellën e Ulqinit u detyrua të dorëzohej. Me këtë rast turqit i liruan vetëm venedikasit që të shkonin për në Raguzë, kurse mbi ulqinakët bënë kërdi, duke vrarë një numër të tyre, kurse pjesën tjetër të popullatës me gra e fëmijë i morën robër dhe ia dhanë flakën qytetit. Prej vitit 1571 Ulqini, i cili më heret (v. 1533) përmendet si vendstrehim i detarëve, bëhet vatër e fuqishme e kusarëve dhe të gjitha anijet tregtare lundronin larg ujërave të tij. Në Ulqin fillon edhe tregu i robërve dhe, sipas disa gojëdhënave a legjendave, këtu u shit rob shkrimtari i njohur spanjoll Servantesi, i cili, në betejën e Lepantit e pat humbur njërën dorë. Në një burim frëng që e pata në dorë (Gosse, Philippe, Histoire de la piraterie, Paris, 1933), e ku bëhet fjalë për Servantesin, mes tjerash thuhet se më 25 shtator 1575, derisa Servantesi me vëllaun e vet Rodrigon kthehej prej Napolit në Spanjë, anija u sulmua nga disa galera kusarësh që ishin nën urdhërin e një renegati shqiptar, të quajtur Memi (Arnaut Memi), dhe dy Servantesët u zunë robër. Ka gjasa, pra, që Servantesi të jetë zënë rob nga ndonjë kusar shqiptar ulqinak, dhe gojëdhëna a legjenda mbi robin Servantes në Ulqin mos të jetë e pabazë.


“Për hir të së vërtetës, duhet pranuar se në burimet serioze shkencore askund nuk përmendet të ketë qenë Servantesi rob në Ulqin apo të ketë pasur ndonjë lidhje me Ulqinin. Andaj për një pohim në lidhje me praninë e Servantesit në Ulqin, nevojiten kërkime serioze me qasje interdisiplinare.”

Kështu në traditën gojore të Ulqinit bëhet fjalë për një njeri të ditur, që dikur moti kishte jetuar në Ulqin, pra, për dashurinë idilike mes të ashtuquajturit Servetit me kalaleshën e bukur ulqinake. Ka mendime se gojëdhëna mbi dashurinë e Servetit me kalaleshën është një modifikim dhe adaptim
i mëvonshëm i ndonjë legjende më të hershme për Servantesin e famshëm. Të dhënën për Arnaut Mamin (Memin) ose Mamin shqiptar që e zuri rob Servantesin, e pranon shkenca e sodit, përfshirë këtu edhe vetë spanjollët. Ndërkaq, në një burim nga gazeta prestigjioze “Politika” e Beogradit, dhjetor 1978, patëm shënuar një fragment ku thuhet: “Njohësit e të kaluarës së Ulqinit thonë se në Nisë (Nice) ekziston dokumenti nga i cili shihet se Servantesi i famshëm, autori i ‘Don Kishoti’, ishte rob i kusarëve të Ulqinit, por u lirua me ndërhyrjen e Venedikut. Megjithatë, ky dokument kurrë nuk ka qenë i publikuar, edhe pse në lidhje me të flitet mjaft.” Për hir të së vërtetës, gjatë kërkimeve tona në këtë drejtim, duhet pranuar se në burimet serioze shkencore askund nuk përmendet të ketë qenë Servantesi rob në Ulqin apo të ketë pasur ndonjë lidhje me Ulqinin. Andaj për një pohim në lidhje me praninë e Servantesit në Ulqin, nevojiten kërkime serioze me qasje interdisiplinare, dhe mbi argumente solide shkencore të ngritet së paku një hipotezë pune. Por këtë po ia lëmë kohës dhe ndonjë rasti tjetër.

Deri në kohën kur e pushtuan turqit, si duket, në Ulqin zhvillohej një jetë mjaft e qetë, të cilën ta rikujton qengji që, për një kohë ishte simbol i qytetit. Banorët e tij merreshin me ullishtë, bujqësi, zejtari e tregti. Prej vitit 1571 fillon transformimi i qytetit dhe i jetës në të, në rrethana e kushte të reja. Bëhet fortifikimi i qytetit pas shkatërrimeve që i pësoi nga lufta, adaptohen shtëpi e ndërtesa, e kisha paraprake e kohës së renesancës, në afërsi të Portës veriore të Kalasë, shndërrohet në xhami. Fillojnë të ngriten objekte publike siç janë hamamet, krojet, e të adaptohen sheshe e tregje, prej të cilave dallohet veçanërisht i quajturi “Sheshi i Skllevërve” apo Pazari i Gjytetit, Kroi i Sinan Pashës.


Në anën e majtë të hyrjes në Pazarin e Gjytetit, sipas kronologjisë, vlen të ceket edhe një pllakë tjetër prej guri në të cilën është e gdhendur me numra romakë data MDLXVII (1567), pra një datë para rënies së Ulqinit nën sundimin osman. Mbi këtë datë është i gdhendur mbishkrimi në osmanishte, për të cilin pohohet të jetë bërë mbi një mbishkrim të mëparshëm në gjuhën latine. Gjasat janë realiste sepse me një vështrim më të kujdesshëm mund të hetohet se shkrimi në osmanishte disi nxjerr krye mbi një bazament të tillë. Sidoqoftë, është me rëndësi se leximin apo përkthimin e këtij mbishkrimi monumental e ka bërë në gjuhën serbokroate orientalisti i njohur M. Mujesinoviq (M. Mujesinović). Nisur nga teksti i përkthyer në gjuhën serbokroate, po japim këtu përkthimin tonë në gjuhën shqipe.
URATË PËR BEKIMIN E KËSAJ KËSHTJELLE “E bekoftë Perëndia këtë kështjellë të Islamit buzë detit / Dhe ta mbajë nën pushtetin mysliman deri në Gjyqin e Ditës së Mbrame / Këto shtylla të larta me taben sikur trupi me shpirtin / Janë vepër e fuqisë së Zotit dhe të bamirësisë së tij. / O (njeri) i pafuqishëm, lutu për këtë Kala të Islamit / Të cilës në emër të vërtetësisë ia thashë këtë kronogram: “Çeli gonxhja e trëndafilit”. Viti 1130 hixhërinj.
Koha Javore
-Rruge ne Ulqine
-kroni te Xhamia e Pashes

[fegi]

Lulëzimi i detarisë dhe kusarisë – Mbi të kaluarën e Ulqinit (10)
Prof. Dr. Ruzhdi Ushaku

Banorët e Ulqinit që nga shekulli XVII fillojnë ta pranojnë islamin, kështu që shumë shqiptarë të krishterë, duke kaluar në islamizëm, fitojnë edhe pozita të forta në tregti, detari. Nga kjo kohë ulqinakët fillojnë të dallohen si kusarë të famshëm që sulmonin anije të ndryshme nëpër Adriatik e Mesdhe dhe luftonin kundër anijeve të Republikës së Venedikut, të Bokës së Kotorrit dhe të vendeve të tjera të Dalmacisë. Qe se si e sheh Ulqinin e kësaj kohe udhëpërshkruesi turk Evlia Çelebia, në librin ku bën fjalë për Udhëtimin në Shqipëri më 1662:


Qyteti i Ulqinit

E pat themeluar një spanjoll. Më vonë, me një rast, në saje të dredhive e okupojnë venedikasit, por në vitin 883=1477/8 u detyruan t’ia dorëzonin çelësat e qytetit Ahmet Pashë Hercegovasit (ky pohim nuk është i saktë R.U.)… kurse vetë u tërhoqën në atdheun e tyre të pafat. Kështjella e qytetit gjendet në breg të detit Adriatik. Është e ndërtuar prej gurit të latuar dhe ka formën e gjashtëkëndëshit. Është ky një qytet i fortë. Frangjitë, bastionet dhe ledhet janë të forta. Ka gjithashtu edhe shumë mazgalla. Është i rrethuar me hendeqe dhe i furnizuar me të gjitha materialet e pajimet e nevojshme për luftë. Është qytet shumë i bukur. Në brendinë e kështjellës gjendet Xhamia e Mehmed-hanit. Të gjitha shtëpitë e garnizonit të qytetit janë të mbuluara me pllaka prej guri, dhe të gjitha janë të vogla. Aty, pastaj, gjenden hambaret e drithit, depotë e municionit dhe saranxhat. Ka disa topa të mëdhenj shumë të fuqishëm, të pamëshirshëm ndaj armikut. Dizdaraga rri rëndom para Portës së qytetit në vendin e quajtur tarraca. Këtë qytet e ruajnë, përveç garnizonit të qytetit, shtatëqind luftëtarë shqiptarë. Dhe ata që të gjithë janë djelmosha të vyer, trima, të guximshëm, burra të patrembshëm. Numri më i madh i ushtarëve të tyre janë fregataxhi. Meqë ky qytet gjendet në breg të detit, në gjirin e qytetit gjenden njëzet fregata. Këtu vijnë djelmosha trima shqiptarë nga kasabatë e tjera, futen në fregata dhe rrëmbejnë, plaçkisin dhe shkretërojnë bregdetin e armikut. Duke sjellë thesare të shumtë dhe robër të zgjedhur kthehen në Ulqin si ngadhnjyes dhe i japin sanxhak-begut të dhjetën e presë.

Kështu kur unë, i ngrati, isha në këtë qytet dhe derisa e vështroja, arritën nga Pulja shtatë fregata me prenë e luftës. Prej këtyre shtatë fregatave me pre, Jusufbegut i takuan nëntëdhjetë e njëmijë groshë të të dhjetës perandorake dhe shtatëmbëdhjetë robër. Nga kjo pre e luftës ky ia pagoi borxhin që ia kishte Melek Ahmet-pashës (…). Ky përshkrim i qytetit përkon mjaft me strukturën e përgjithshme të gravurave të Ulqinit nga kjo kohë dhe me të dhënat historiografike lidhur me Ulqinin e asaj kohe, si vatër luftarake e njohur për nga tregtia, detaria e kusaria.


Ndërkaq, pamja e Ulqinit do të ndryshojë në vazhdim sidomos pas tërmetit të vitit 1667, i cili i detyroi banorët e Kalasë për ndërtime të shtëpive jashtë mureve të saj. Edhe pse kusaria e Ulqinit përmendet që nga shekuIli XIV, legjendat kryesisht flasin për një kusari më tipike, me vendosjen në këtë qytet, siç thuhet, të 400 piratëve arabë, kryesisht algjerianë, që nga gjysma e dytë shekullit XVII, apo prej vitit 1669 (pas luftës kandike). Nga ato kohë (shek. XVII-XVIII), njihet një lulëzim i madh i detarisë dhe i kusarisë së Ulqinit; kusarët ulqinakë, në fillim me anije të vogla (fusta e tartana) e më vonë edhe me anije të mëdha (disa prej tyre ndërtoheshin edhe në kantierin e Ulqinit), sulmonin e plaçkitnin anije tregtare që lundronin nën flamuj të ndryshëm nëpër Adriatik. Në lidhje me këtë u trashëguan shumë gojëdhëna a legjenda, anekdota mbi kusarët e famshëm ulqinakë, siç ishin vëllezërit Karaminxhoja, Lika Ceni (Ali Kaceni), Uluzh Alia. Këtyre populli u këndoi edhe këngë që u ruajtën deri më sot. Nga koha e lulëzimit të kusarisë, Ulqini njihet edhe si treg i robërve dhe si vend i rrallë ku kusarët dhe detarët ulqinakë kanë sjellë zezakë si robër, për nevoja detare, si marinarë, peshkatarë, por edhe për punë të tjera në shtëpi. Gjurmët e tyre janë edhe sot në Ulqin; në jetën e familjeve zezake, në këngë e tregime, në onomastikë.


Familjet ulqinake detare, të cilat prestigjin e vet e kanë parë edhe për nga posedimi i zezakëve në shërbimin e tyre, kryesisht i kanë trajtuar zezakët si anëtarë të familjeve të veta, si njerëz të lire e jo si robër. Atyre u kanë dhënë çifliqe, mbiemrat e familjes, dhe u kanë mundësuar krijimin e familjeve, gjë që dëshmon për qëndrimin njerëzor të ulqinakëve ndaj zezakëve. Madje ka pasur edhe raste të martesave të përziera.
Kusaria e Ulqinit, megjithë ngjyrimet legjendare që mund t’i ketë marrë në rrjedhën e kohës, është në thelb një realitet që këtë qytet e ka karakterizuar që nga koha ilire, me të gjitha baticat e zbaticat e jetës gjatë kohës kur në të janë ndërruar sundues të ndryshëm, gjatë kohës së aspiratave të pushtuesve të huaj. Ulqini, megjithatë, e ka ruajtur vazhdimësinë e jetës detare dhe lulëzimi i detarisë në shekullin XVII-XVIII disi shkon krahas me lulëzimin e kusarisë, me një dallim që këtë të fundit Porta,duke qenë e rrezikuar edhe vetë nga kusarët e famshëm ulqinakë, pas Luftës së Moresë (1714-1718) filloi ta zhdukte.

Ulqini ka një traditë të lavdishme detare që nga kohët më të lashta, mirëpo të dhënat historiografike flasin për një lulëzim të madh të detarisë ulqinake në shekullin XVII-XVIII e këtej. Detarët ulqinakë zhvillonin tregti me limanet e qendrat më të mëdha tregtare të Adriatikut dhe të Mesdheut. Transportonin drithë, kripë, lesh, duhan. Në shekullin XVII flota e Ulqinit, siç shkruan A. Baldaci (A. Baldacci), kishte rreth 500 anije me vela që lundronin deri në Mesdhe, kurse sa i takon kusarëve pohohet se në fillim të shekullit XVlI kishin një flotë me mbi 170 anije. Zhvillimi i hovshëm i detarisë dhe i kusarisë, në shekullin XVII e XVIII dhe më vonë, kushtëzoi edhe zhvillimin urban të qytetit i cili filloi të shpërthente prej bedeneve te Kalasë. Lindën lagje e mahalla të reja, me godina, sheshe, hamame, kroje, xhami, tyrbe, që dallohen me karakterin urban oriental. Prej këtyre më të njohurat janë Xhamia e Pashës me hamam, Xhamia e Mazgjahut, Xhamia e Bregut, Tyrbja e Ranës për të cilën ekziston legjenda për dy shehitë të vrarë në luftë kundër Venedikut, pastaj tyrbja e Murat Dedit, e Pultit dhe e Resulbegëve, si e mëvonë.

Koha Javore

[fegi]

Gjurmët e Zabataj Zvisë në Ulqin - Mbi të kaluarën e Ulqinit (11)

“Gjurmët e Zabataj Zvisë në Ulqin duket se kanë mbetur edhe te dy altarët hebraikë në Kullën e Balshajve pranë të cilëve mendohej se ky i lutej fshehurazi Perendisë. Edhe pse shumë fakte e rrethana nga Ulqini i asaj kohe flasin në të mirë të gjurmëve evidente të viteve të fundit të jetës së Zabataj Zvi në Ulqin dhe vdekjes e varrimit të tij në këtë qytet, ende nuk është vërtetuar shkencërisht se ku gjendet varri i tij.”

Prof. Dr. Ruzhdi Ushaku
Në shekullin XVII në Ulqin jetoi një kohë edhe mesia Zabataj Zvi nga Izmiri (1626- 1676), i cili si i ri pat themeluar lëvizjen masovike të hebrenjve në Turqi, dhe ishte nxitës i reformës së Talmudit hebraik. Si të tillë pushteti turk e deportoi në Ulqin, ku si i vetmuar kaloi dhjetë vjetët e fundit të jetës në Kullen e Balshajve, në të cilën qendroi si i internuar. Në Ulqin mbante emrin Mehmet Efendia. Supozohet të jetë varrosur në oborrin e një shtëpie muslimane ku varri i tij ka karakter të tyrbes së shenjtë.
Gjurmët e Zabataj Zvi në Ulqin duket se kanë mbetur edhe te dy altaret hebraike në Kullen e Balshajve pranë të cilëve mendohej se ky i lutej fshehurazi Perëndisë. Edhe pse shumë fakte e rrethana nga Ulqini i asaj kohe flasin në të mirë të gjurmëve evidente të viteve të fundit të jetës së Zabataj Zvi në Ulqin dhe vdekjes e varrimit të tij në këtë qytet, ende nuk është vërtetuar shkencërisht se ku gjendet varri i tij. Personalisht kemi pasur dhe kemi ende bindjen, duke perkrahur mendimet e studiuesve pararendës por edhe të mëvonshem, se varri apo tyrbja e Zabatai Zvi duhet të kërkohet dhe gjendet ne Ulqin, ku gjasat më të mëdha mund të jenë në tyrben e familjes ulqinake Mani.

Për hir të korrektësisë edhe ndaj atyre që mendojnë ndryshe dhe parimit themelor të rezervave dhe dyshimeve të cilat duhet t’i ketë çdo studiues serioz, sepse dyshimi duhet të jetë bazë e avancimit të shkencës, na duhet të rikujtojmë se kohëve të fundit na ka rënë në dorë një shkrim nga interneti me titull Ambasadori Herman Bernshtajn dhe Mesia fallse, shkruar nga zotëriu Harvey Sarner (1998), ku behet fjalë për një personalitet të shquar hebraik, zotëri Bernshtajn, ambasador i SHBA-ve në Shqiperi në vitet ‘30 të shekullit të kaluar. Sipas ketij shkrimi, duket që Zvi e la Ulqinin me 1673, kohë kur atij iu shqiptua një syrgjynim tjetër: kësaj radhe në Berat. Ai jetoi ditët e fundit të jetës së tij në Berat ku edhe vdiq në vitin 1676. Pa e perjashtuar këtë mundësi, na duket sado pak i guximshëm dhe apodiktik pohimi i tij si vijon: Ajo çfarë dihet me siguri rreth tij, është se varri i tij gjendet në anë të lumit Osum.

Pa mohuar edhe faktin e rëndësishëm nga Enciklopedia Hebreje që thotë se pasonjësit e Zvisë u vendosen në Berat dhe qëndruan atje për 30 vjet (…), por duke pasur parasyshë mendimin e zotëriut Bernshtajn se tashti “Varri i supozuar i Zvisë u bë një vend i shenjtë për një sekt islamik i njohur si ‘Bektashi’(…), të cilit muslimanët bektashi i bënin pelegrinazh deri më 1965, për mendimin tonë le shumë për të dëshiruar. Kjo na hap rrugën të shprehim rezervat tona për këtë varr të supozuar, por edhe kureshtjen shkencore për të nxitur studiuesit dhe institucionet për kërkime të mëtejme shkencore dhe ekspertiza të duhura të shkencave më të avancuara të sodit, që për hir të së vërtetes mundësisht të zgjidhet ky problem njëhere e përgjithmonë.

Perveç xhamive, hamameve, krojeve të shumta që, në shek. XVIII u ngritën në lagje të ndryshme jashtë Kalasë, si objekt markant, impozant e i bukur në Ulqin ngritet edhe Sahat-Kulla (Kulla e Sahatit) e njohur, e cila u ndërtua ne vitin 1754. Kur flasim për ndërtimin e Sahat-Kullës mund të jetë interesant se ç’shënon për këtë një autor nga fillimi i shekullit XX:

-Flitet se si qytezën e parë që u pat ngritur në Meteriz, kusaret e sulmonin shpesh nga deti dhe e shqetësonin me topa. Për këtë shkak njerëzit e braktisën këtë lagje dhe u vendosën më poshtë. Turqit (kështu i quan shqiptarët muslimanë R.U.) e qytetit (mendon në Kalanë, pjesën e ngushtë të Ulqinit R.U.) i urrenin ata të qytezës jashtë, kështu që shpesh edhe grindeshin mes vete. Turqit e qytezës, duke iu kundervënë atyre të qytetit ngriten “sahat-kullen” e lartë, e turqit nga qyteti e gjuanin me topa; edhe sot mund të vërehen shenjat. Kjo padurueshmëri rrjedh nga e dhëna se në qytet (mendon në Kala R.U.) jetonin kryesisht begleret e agallarët, shtresa e pasur dhe e privilegjuar, kurse ne qytezën detaret, tregtaret, zejtarët e të tjerë, të cilët ata të qytetit i shikonin me përbuzje, por edhe ua kishin lakmi sepse këta të qytezes ishin të vyer dhe kishin vënë bazë të fortë për jetën e tyre të pavarur. (Sipas A. Joviqeviqit nga libri i tij Crnogorsko primorje i Krajina, botuar në Beograd me 1922).

S’do mend se shtrirja dhe urbanizimi gradual i qytetit prej shekullit XVII-XVIII, me adaptime, rindërtime e ndërtime, ku dominonte stili oriental, ishte pasojë e një zhvillimi të hovshëm të jetës detare, të tregtisë, zejtarisë dhe ekonomisë së qytetit në pergjithësi, krahas të cilave vazhdonte edhe aktiviteti i kusarisë.

Gjatë kësaj periudhe Ulqini kishte edhe kantierin detar ku ndërtoheshin mjete lundrimi edhe më të mëdha e më të shpejta siç janë galeotat. Mirëpo, flota detare e Ulqinit nuk shërbente vetëm për tregti të mirëfilltë por edhe për kusari, për strategji luftarake në përleshje me armikun. Kështu ndodhte shpesh që nën maskën e anijeve tregtare që bartnin vaj, ullinj ose prodhime të tjera, të fsheheshin ato të kusarëve të rrezikshëm që në momentet e përshtatshme i sulmonin anijet e huaja tregtare, apo anijet e armikut në përgjithësi. Prej tyre pesonte shpesh jo vetëm flota detare e disa qyteteve të Dalmacisë, Bokës së Kotorrit, por edhe ajo e Venedikut e madje edhe e Turqisë.

Perveç kusarëve të njohur edhe më herët, përmendet edhe kusari me emrin Ramadan, si kusari më i shkathët dhe më i tmerrshëm ulqinak i cili në vitin 1673, bashkë me 22 anëtarë të ekipazhit, qe vrarë në përleshje me kapedanin venedikas Gulfin tek Ishulli i Gjatë (Dugi Otok), por, siç thuhet, kusarët ulqinakë u patën hakmarrë rreptësisht për vrasjen e udhëheqësit të tyre.

Gopçeviqi shkruan se ulqinakët ishin detarë e kusarë shumë të zotët. Ata ua kallnin datën qyteteve bregdetare të Italisë, Apulisë e Sicilisë. Shumica e anijeve të tyre ishin të tipit fusta, më vone fregata,
brigantina e galeota.

Me fusta apo mjete të tjera të lundrimit shpesh strehoheshin në gjiret e Ulqinit, pas Adës së Krruçit, në gjirin e Valdanosit, te Guri i Gjeranës, prej nga i sulmonin anijet që kalonin andej pari.
marrë nga Koha Javore